نووسینی: ڕامیار مەحموود
کولتووری ئەمریکا لەدوای جەنگی جیهانی دووەمەوە بووە بە کولتورێکی جیهانی زاڵ: نیویۆرک وەک پایتەختی کولتووری وهونەر، هۆڵیوود، جینز، جاز و هیپ‌هاپ. سەرباری ڕۆشتنی ئەمەریکا لە هەرێم هێشتا دەتوانین بەشە سەرسوڕهێنەرەکانی کولتووری ئەمریکا لە دەوروبەری خۆماندا ببینین. لە گەڵ ئەوەشدا خەڵکی دەرەوەی ئەمەریکا کولتووری ئەمەریکی بە شێوەیەکی جیاواز وەردەگرن لە چاو خەڵکی ناو ئەمەریکا.
هەرچەندە ئێمەی کورد لە سەروەختێکدا بەر ئەمەریکا کەوتین جەنگی کەنداو بوو، هێزی نەرمی ئەمەریکی ڕوو لە لە لاوازی بوو. هەر لە بەر ئەوەش لە پاریس، France 24، بەهۆی کەمبوونەوەی هێزە نەرمەکەی ئەمریکا دروست بوو، چونکە ژاک شیراک وتی: باشە، ئەمریکا دەچێتە ئەو شوێنانە و هێرش دەکات. ئەمە ئەو شتەیە کە هەمیشە دەیکات. بەڵام بۆچی دەبێت هەر ئەویش چیرۆکەکەش بگێڕێتەوە؟ بۆچی CNN دەبێت گێڕەرەوەی چیرۆکەکە بێت؟ بۆچی ئێمە نەبینە گێڕەرەوەی چیرۆکەکە؟
زاراوەی «هێزی نەرم» لەلایەن بیریارێک بەناوی (جۆزێف نای)ەوە هاتووە، ئەو لە چوارچێوەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا بەکاری هێنا. «هێزی ڕەق» واتە زۆرملێکردن و هەڕەشەکردن، بەڵام «هێزی نەرم» واتە وڵاتێک وڵاتێکی دیکەی خۆشدەوێت و بەهۆی ئەو خۆشەویستییەوە هەندێک کار دەکات(وەک هەرێمی کوردستان). لەو کاتەوەی ئەو دوو زاراوەیە هاتە ناوەوە، بۆ ماوەیەکی زۆر گفتوگۆ هەبووە لەسەر ئەوەی ئایا هێزی نەرم بەڕاستی دەبێتە هۆی ئەنجامی سیاسی وکولتووری یان نا. فیلمی The Lord of the Rings کە قوڵترین فیلمە لە سەر ئەقڵی سیاسی ئەمەریکی و هێز سەنتەریزم ، هەم دووبارە پێناسەکردنەوەی ئەمەریکاو ئەوروپا و هەم پێشڕەوییەکی سینەمایی و خەیاڵسازی بوو بۆ جەنگی ڕوخانی سەدام حوسەین.
کاتێک ژاپۆن دوای جەنگی جیهانیی دووەم لەلایەن وڵاتەی ەکگرتووەکانەوە داگیر کرا. جاز و بەرهەمە ئەمریکییەکان بوونە نموونەی ئارەزوو و پێشکەوتن .لەوانەیە خەڵک هەستی ناخۆشییان بەرامبەر وڵاتە یەکگرتووەکان هەبووبێت، بەڵام جازیان خۆشدەویست و جل‌وبەرگی ئەمریکییان خۆشدەویست و ئارەزووی ئەو شتانەیان دەکرد.
سەرباری سەردەمی جەنگی ڤێتنام، کە بەرگرییەکی ڕاستەقینە لە دژی بوونی سەربازیی ئەمریکا لە ئاسیا لە برەودا بوو، دابەشبوونێکی ڕوون دروست بوو، خەڵک ڕقیان لە وڵاتە یەکگرتووەکان بوو، بەڵام ئەمریکای کولتوورییان هەر خۆشدەویست.
بۆیە کاتێک دەگەینە ئێستای ڕۆشتنەوەی هێزی ئەمەریکی لە هەرێم، پێم وایە پرسیارەکە ئەوەیە: ئایا وڵاتە یەکگرتووەکان جۆرە نوێکانی کولتوور دروست دەکات کە بە هەمان شێوەی جاران خەڵکی سەرسام بکات و ببێتە مایەی ئارەزوو و پێشکەوتن؟ ئایا ئەمەریکا دەبێتە دەوڵەتێکی خۆشەویستراو لە ناوچەکەو دیمەنی ڕق لە ئەمەریکا ماڵئاوایی لە ناوچەکە دەکات؟ هەموومان دەزانین ناوچەکە بە گشتی هەر جمەی دێ لە ڕەوتی دژە ئەمەریکایی و خۆرئاوایی.
ئەگەر سەیری جەنگی سارد بکەین، دەتوانرێت بگوترێت خەڵکی بلۆکی ڕۆژهەڵات دەستیان کرد بە ئارەزووکردنی کولتووری پۆپی ئەمریکا، و لەوانەیە ئەمە یارمەتیدەر بووبێت لە دروستکردنی ئەو هەستەی کە دەیانویست خۆیان لە ڕژێمە کۆمۆنیستییەکان ڕزگار بکەن. بە شێوەی باو، کاتێک ئێستا دەڵێین هێزی نەرم، بەڕاستی مەبەستمان ئەوەیە وڵاتێک ببێتە سەرنجڕاکێش، ببێتە بوونەوەرێکی گەورەتر لەسەر نەخشەی جیهان، چونکە شتێک پێشکەش دەکات.
بۆیە من بەڕاستی سەرنجم لەسەر توخمی کولتوورییە، چونکە هێزی نەرم پێویست ناکات تەنها پەیوەندی بە کەلتوورەوە هەبێت. بەڵام لێرە دەمەوێت باس لە توخمی کولتووری بکەین و سەرنج بخەینە سەر بیرۆکەی « سەرنجڕاکێش» بوون.
کەی میدیا و کولتووری پۆپی ئەمریکا دەستی کرد بە زاڵبوون بەسەر وڵاتانی دیکەدا؟ ئایا ئەم زاڵبوونە بە یەکسانی گەیشتە هەموو بەشەکانی جیهان؟ ئایا هەندێک وڵات زیاتر کەوتنە ژێر کاریگەری ئەمەریکاوە؟
کاریگەری ئەمەریکا لە دوای جەنگی جیهانیی دووەم دەستی پێ کرد، لەو سەردەمەی کە زۆربەی جیهان وێران بوو و هێشتا نەیان توانیبوو پیشەسازییە کولتوورییەکانی خۆیان دروست بکەن. ئەمریکا هەموو ئەو کەلتوورەی بەرهەم دەهێنا و بۆ هەموو جیهانی دەنارد. فیلمەکان بۆ هەموو جیهان دەچوون و لە سینەماکاندا پیشان دەدران. پێش جەنگ، بە ئاشکرا جاز و هەناردەکردنی شتی دیکەت هەبوو، بەڵام ئەوە دوای جەنگی جیهانیی دووەم بوو، کە هەموو شتێک بە تەواوی لەلایەن وڵاتە یەکگرتووەکانەوە زاڵ کرا.
بەتایبەتی کاتێک دەگەیتە کۆتایییەکانی ساڵانی پەنجاکان و سەرەتای ساڵانی شەستەکان، ئەو شتەی زۆر سەرنجڕاکێش بوو ئەوە بوو کە کڕیاری گەنجت هەبوو. بۆ یەکەم جار گەنجان و هەرزەکاران بوونە بەشێکی گەورەی کولتوور. کولتووری ئەمریکا کولتووری پۆپ بوو لەسەر ئەو بیرۆکەیە دەسووڕایەوە کە گەنجان دەتوانن پایە و شوێنێکی بەرزی کۆمەڵایەتییان هەبێت. پێش جەنگی جیهانیی دووەم، ئەمە هێشتا بەشێک نەبوو لە هاوکێشەکە. بەڵام لەناکاو ئەم کەلتوورە دەستی کرد بە قسەکردن لەگەڵ گەنجان.
بۆیە تەنانەت لە ژاپۆن یان فەڕەنسا، لەو شوێنانەی کە کولتووری گەنجان گەشەی کرد، ئەو کەلتوورە تا ڕادەیەک لەسەر مۆدێلی ئەمریکی دامەزرا، تەنانەت ئەگەر شێواز و دەنگ و وردەکارییەکان جیاوازیش بووبن. ئەمریکا لە هەموو ئەم ماوەی دوای جەنگی جیهانیی دووەمدا زۆر زاڵ بووە و ستانداردی بە کولتووریکردن بوو. پێم وایە ئەمەش سەرنجڕاکێشە کە دەستپێکی لە جەنگی جیهانیی دووەمەوە بوو، لەو ساتەی ئەمریکا جەنگەکەی کۆتایی پێ هێنا و بەسەر فاشیستەکاندا سەرکەوت. لە جیهاندا بیرۆکەیەکی زۆر ئەرێنی و ئایدیالیستی هەبوو لەوەی کە کولتووری ئەمریکا وەک بیرۆکەیەک هەناردە بکرێت، وەک کەلتوورێک کە بتوانێت ئەو بەها گرانبەهایانەی مرۆڤ شەیدایەتی لەخۆی بگرێت: بەهای تاکگەرایی، دیموکراسی، یەکسانی و ئازادی.
کاتێک دەربارەی ئەمریکا و کولتووری پۆپی ئەمریکا قسە دەکەین، هەمیشە شتەکە ئاڵۆز دەبێت، چونکە دەوڵەت و ڕێژێم یان ئەو کەسانەی لە دەسەڵاتدان، لەوانەیە هەمان ئەو بەهایانەیان نەبێت کە لە کولتووری پۆپدا نوێنەرایەتی دەکرێن. هەروەها زۆر ڕوونە کە گرووپە پەراوێزخراوەکان لە وڵاتە یەکگرتووەکان و ئەو کولتوورەی کە خۆیان دروستیان کردووە، لەوانەیە کاریگەرترین کولتووری پۆپی ئەمریکی بووبێت، نەک ئەو کولتوورەی کە لەوانەیە نوێنەرایەتی بەهاکانی گرووپی زاڵ دەکات یان ئەو گرووپەی دەسەڵاتی سیاسیی لەدەستدایە. مێژووی مۆسیقای ڕەش‌پێستان بە شێوەیەکی زۆر گەورە کاریگەریی لەسەر جیهان هەبووە و هیپ‌هاپ نوێترین نموونەیەتی.
لەبەر ئەوە زۆر ڕوون بوو کە کولتووری پۆپ دەتوانێت هەمیشە لە بیرۆکە چەپەکان و لیبراڵیزمدا توانایەکی شۆڕشگێڕانە و سەرپێچی‌کار بدۆزێتەوە. هەروەک چۆن ئەمە ڕەنگی دایەوە لە هەردوو فیلمی One Battle After Another لە گەڵ The Odyssey لە پارو ئەمساڵدا. نمونەش زۆرن کە چی خۆراک بە ناڕەزایەتییەکانی نەوەی z دەدات، ئەگەر سەیری خۆپیشاندانە دژەحکومییەکانی تایلەند بکەین لەدەورانی ساڵی ٢٠١٤ تا ساڵی ٢٠٢٠، دەبینیت زۆر کەس لەناو خۆپیشاندەراندا هێمایەکی ناڕەزایییان بەکار دەهێنا کە لە The Hunger Games ەوە هاتووە. بۆ زۆرێک لە خۆپیشاندانەکانی ئەندەنوسیا و نیپاڵ و بەریتانیاش ئیلهام وەرگرتن لە دیستۆپیا دەبینین..هتد
بۆ ئەوەی ئەمە زیاتر ڕوون بکەمەوە، ئەوەی کە کولتووری ئەمریکای بەهێز کردووە ئەو بەهای لیبراڵییەیە تا ڕادەیەک کە خەڵکی پەراوێزخراو یان زوڵملێکراو دەتوانن بە هەوڵدان و خەباتکردن و لە رەنگاربوونەوەی زوڵمکارەکە سەرکەوتووبن. بە ئاشکرا شتێک وەک Star Wars لەسەر ئەم بنەمایەیە. بەڵام ئێمەی کورد کە لە سەردەمی( هێزی ڕەق)ی ئەمەریکادا گەورە بووین، گەورەترین وەشانی ئەستێرەی جەنگمان لەسەردەمی شەڕی ناوخۆدا بەرهەمهێنا، تا ئەگاتە(سەبلایم)ەکەی یەکێتی لە ٢٢ ئابی ٢٠٢٥.
هەرچەندە ئەمڕۆی ئەمریکا لەو سەردەمەی جینز و هیپ‌هاپ و هۆڵیوودی لوتکەدا کەمتر لە جاران سەرنجڕاکێشە، بەڵام هێشتا کولتووری ئەمەریکی لە جیهاندا زۆر زاڵە. لە ساڵی ٢٠٢٥دا فیلمە ئەمریکییەکان بە پێی خەملاندنێک ٥٢٪ لە هەموو بینەرانی سینەمای جیهانییان پێک هێناوە، بەڵام ئەمە لە ٦٣٪ بوو لە ساڵی ٢٠١٩. لە هەمان کاتدا، بەشی فیلمە ئاسیاییەکان لە ٢٧٪ ەوە بەرز بووەتەوە بۆ ٣٦٪.
هەرێمی کوردستان کە لە دەرەوەی کولتووری دژە ئەمەریکاییە، هێشتا لە هێزی نەرمدا لاوازە، هێزی نەرم بەبێ هێزی ڕەق دەکرێت وڵاتێک بێت وەک کۆریای باشوور، کە قونسڵخانەکەی لە هەولێری پایتەختی هەرێمی کوردستانە ،وڵاتێک کە پێم وایە لە مێژوودا بەڕاستی هەرگیز هیچ وڵاتێکی داگیر نەکردووەو بە پێناسەش هیچ هێزێکی ڕەقی نییە. کۆریا نەوتی نییە، هیچ جۆرە هێزێکی فشار و کاریگەریی نییە. تەنها ئەو وێنەیەی هەیە کە وڵاتێکی بێ‌زیانە، وڵاتێکی پڕ لە مرۆڤی جوان و هەروەها زیرەکیی ئەوەی هەبوو کە تێبگات ڤیدیۆی ستریمینگ زۆر گرنگ دەبێت.
ئەم ئێستایەی ئەمەریکا کە هەرێمی کوردستان بە جێدێڵیت کە بە تەواوی جیاوازە لە جیهانی هۆڵیوود و جینز و جاز و ڕۆک ئەن رۆڵ و هەناردەکردنی ڕۆمانە ئەنتی توتالیتارییەکان بۆ رۆژهەڵاتی ئەوروپا، بەتایبەتی لەو کەلتوورە ئۆنلاینە خێرا و شێوە مۆد و شەپۆلییەی ئێمە تێیدا دەژین تەواو جیاوازە. جیاوازیی نێوان مۆدێکی کاتی کە هیچ ئایدیۆلۆژییەکی ڕاستەقینە یان شێوازێکی ژیانی لە پشتەوە نییە، سەرنجڕاکێشە. ئایا لە جیهانێکی پڕ لە مۆد و ئۆنلایندا، ئایا هێشتا دەکرێت ئەو جۆرە کەلتوورە دروست بکرێت کە هەستێکی قووڵی ئایدیۆلۆژیی لەگەڵدا بێت و بەم هۆیەشەوە بەردەوام و درێژخایەن ببێت؟ وەک ئەو شێوازەی ڕۆک ئان ڕۆڵ یان لەبەرکردنی جینز لە جارانی پێشوودا هەبوو.
هەرچەند ڕۆشتنی ئەمەریکا هەرگیز بە مانای لە دەرەوەی ئەمەریکا بوون نایەت، چونکە نەک ئێمە هەموومان لە ناوەوەی ئەمەریکاداین. لە ساڵی ١٩٩١ ەوە بۆ ٢٠٢٦ گۆڕنکاری زۆر لە شێوازی ژیانکردنماندا ڕوویداوە، من خۆم نەوەیەکەم لە نوسین بە دەست گواستمەوە بۆ نوسسین بە کۆمپیتەر و هەڵگرتنی زانیاری لە فلپۆپییەوە بۆ سیدی و فڵاش هارد درایڤ و…هتد. ئەم ژیانە دیجیتاڵییەی ئەمڕۆ لە ناویدا دەژین، بە تەنها ئەوە ژیانە ئەمەریکییەکەمان نییە، بەڵکوو ژیانی ڕۆژانەشمان ئەمەریکییە و دیزاینی ناو ماڵ و خانوبەرەشمان، لە تەلارسازییەکی سەد دەر سەد ئەمەریکیدا دەژین، ئێمە هەر هاوپەیمانی سیاسی هاوبەرەی دژە تیرۆر نین، بە ئاگاو ناخود ئاگا هاوژیانین و هاو بە کاربەرین.
